Trong suốt phần lớn của lịch sử Hoa Kỳ, nước Mỹ chỉ là quốc gia hưởng lợi nhờ những tiến bộ, phát minh về y tế của thế giới. Trước đây, Hoa Kỳ không đóng vai trò đầu máy chủ lực trong việc sáng chế ra những phát minh quan trọng. Nhiều tên tuổi lớn như Pasteur, Kock, Lister, Mendel, Curie, Fleming- đều là người Âu châu, không phải là người Mỹ. Họ đã làm ra những loại thuốc tối tân cho y học. Song kể từ Thế Chiến thứ Hai, cán cân phát minh khoa học nghiêng hẳn về phía Hoa Kỳ. Tổng thống Franklin Roosevelt cho thành lập Sở Nghiên Cứu và Phát Minh Khoa Học- Office of Scientific Research and Development. Ông mời cựu khoa trường trường đại học bách khoa M.I.T, Vannevar Bush, đứng ra lãnh đạo Sở Nghiên Cứu Khoa Học. Chỉ trong vòng vài năm, Sở Nghiên Cứu Khoa Học đã phát minh ra thuốc chữa bệnh sốt rét, thuốc chủng ngừa bệnh cúm, kỹ thuật chế tạo thuốc trụ sinh Penicillin, ở mức độ sử dụng dễ dàng, và sau đó lại còn sáng chế ra công thức làm bom nguyên tử. Ông Khoa Trưởng Vannevar Bush trở thành một nhân vật hàng đầu cổ vũ việc chính phủ đứng ra tài trợ những công trình nghiên cứu. Ông giúp lập ra tổ chức National Science Foundation, và ông cũng tìm cách canh tân Viện Y Tế Quốc Gia– National Institutes of Health, bây giờ là N.I.H. Chính ông viết như sau: “Nếu không đạt được những tiến bộ khoa học, sẽ không có con đường nào khác để làm ra những kết quả kỳ diệu để đảm bảo một nền y tế tốt, sự thịnh vượng, và nền an ninh của một quốc gia.”.
Nhờ viễn kiến nhìn xa trông rộng của ông Bush, nên người Mỹ đã chiếm được vị thế độc tôn, chế ngự thế giới về nghiên cứu khoa học trong suốt gần một thế kỷ. Nhờ ngân khoản do chính phủ liên bang cung cấp, nên mới có những phát minh thần kỳ trong thời đại hiện nay, như: sử dụng internet, AI – Thông Minh Nhân Tạo, CRISP, Ozempic (thuốc giảm cân, chữa bệnh tiểu đường loại 2), chế tạo được thuốc chủng ngừa nhanh chóng nhờ phương pháp mRNA, nhờ vậy mà chúng ta đã cứu được hàng triệu mạng người khi dịch COVID xảy ra. Trong khoảng thời gian từ năm 2010 đến năm 2019, có khoảng hơn 350 loại thuốc được chính phủ Hoa Kỳ chấp thuận cho sử dụng. Phần lớn những loại thuốc này xuất phát từ các công trình nghiên cứu, phát minh được Viện Y Tế Quốc Gia cung cấp ngân khoản- N.I.H. Cơ quan này phát triển và trở thành nguồn cung cấp ngân khoản lớn nhất thế giới cho những công trình nghiên cứu về sinh học, và y khoa, với ngân sách $48 tỷ đô la được dành ra để tài trợ cho những công trình nghiên cứu khoa học của khoảng hàng chục ngàn nhà khoa học ở khắp nơi. Theo ước tính sơ khởi, cứ mỗi đồng đô la bỏ ra để tài trợ, chúng ta thu hoạch được khoảng năm đô la lợi lạc về mặt xã hội, chẳng hạn như giúp phát triển kinh tế, hay nâng cao mức sống.
Từ ngày trở lại Bạch Cung, ông Donald Trump đã lật ngược lại tất cả chủ trương, chính sách từng được cả lưỡng đảng đồng thuận là cần để chính phủ cung cấp ngân khoản tài trợ cho những công trình nghiên cứu khoa học. Chính quyền của ông Trump buộc chính phủ phải đứng ngoài các công trình nghiên cứu khoa học. Chính quyền của ông ngưng hoàn toàn mọi giao tiếp, thông tri với các cơ quan y tế, xóa sạch mọi websites của những cơ quan y tế, sa thải hàng trăm khoa học gia làm việc trong chính phủ, và đề nghị cắt giảm hai phần ba ngân sách của National Science Foundation- Tổ chức Nghiên Cứu Khoa Học Quốc gia. Chính quyền ông Trump cũng tuyên bố rằng từ nay Viện Nghiên Cứu Y Tế- N.I.H sẽ không được phép chi trả cho “những chi phí gián tiếp” (indirect cost) của những khoản tài trợ mà viện Nghiên Cứu Y Tế từng cấp ngân khoản. Thông thường đó là những khoản tiền để trả cho phí thuê địa điểm dùng làm phòng thí nghiệm, dụng cụ dùng để nghiên cứu, và chi phí dọn dẹp những chất phế thải nguy hiểm, cũng như chi phí trả cho nhân viên trợ giúp người tình nguyện đi làm thử nghiệm. Theo bác sĩ Charles Roberts, người đứng đầu chương trình nghiên cứu bệnh ung thư của trẻ em tại bệnh viện St. Jude, sự cắt giảm ngân khoản của chính quyền ông Trump có nghĩa là “sẽ có rất nhiều trẻ em chết vì ung thư.”.
Một chánh án liên bang đã ra lệnh ngăn chặn quyết định này của chính quyền ông Trump. Nhưng nhiều khoa học gia cho rằng Viện Nghiên Cứu Y Tế Quốc Gia – N.I.H sẽ gặp nhiều khó khăn trong một số lĩnh vực khác lớn hơn, vì họ phải chấm dứt không được cấp ngân khoản tài trợ cho các công trình nghiên cứu mới. Chỉ vài tuần lễ sau khi làm Tổng thống, ông Trump đã ngưng không cho tháo khoán hàng tỷ đô la cho việc nghiên cứu, mà lẽ ra trong năm trước, chính phủ thường làm. Để cãi lại lệnh của tòa án, chính quyền tìm cách lắt léo, sử dụng các thủ tục trì hoãn việc họp để đóng băng, không cấp ngân khoản tài trợ cho các công trình nghiên cứu đã từng được chấp thuận trước đây. Do đó, từ nay sẽ không còn có việc nghiên cứu để tìm ra thuốc chữa bệnh Alzheimer’s, chữa những bệnh nghiện ngập, bệnh tim, và nhiều loại bệnh khác. (Có một số phiên họp duyệt xét dự án nghiên cứu được tái tục, nhưng đa số đều bị trì hoãn, nhất là những dự án đang ở giai đoạn sắp kết thúc.).
Sự gián đoạn đã bắt đầu thẩm thấu sang lĩnh vực nghiên cứu ở trường đại học. Nhiều trường y khoa phải ngưng không tuyển dụng nhân viên phòng thí nghiệm. Có nơi còn phải sa thải nhân viên, nhiều trường phải cắt bớt chương trình cung cấp học vị Tiến Sĩ – Ph.D. Có một vài nơi phải trả lại hồ sơ cho sinh viên xin thực hiện chương trình lấy Tiến Sĩ. Trong khi đó, các nhà đầu tư trong ngành sinh vật cảnh báo rằng việc phát minh ra loại thuốc mới sẽ gặp nhiều khó khăn. Họ viết: “Phát minh ra thuốc cần phải có sự tiếp tay, trợ giúp của chính phủ để làm những việc cơ bản trong khoa học.”. Một người đối tác trong ngành đầu tư này nói rằng: “Không có ai có thể thay thế chính phủ được trong việc tài trợ cho các công trình nghiên cứu. Chúng tôi đồng ý nên có sự cải tổ để tránh những trường phí phạm vì trùng lấp. Chính Viện Nghiên Cứu Y Tế cũng cần được cải tổ để đạt hiệu quả, có sự minh bạch trong việc tính toán chi phí. Nhưng những việc mà chính quyền ông Trump đang làm hiện nay không phải là cải tổ, mà là sự lật đổ hoàn toàn việc làm của Viện Nghiên Cứu. Hơn nữa nó lại xảy ra ở một thời điểm hết sức nguy kịch, và sẽ gây tổn hại vô cùng lớn lao cho Viện Nghiên Cứu Y Tế Quốc Gia.
Từ bấy lâu nay, nước Mỹ vẫn là tiền đồn của thế giới trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, khi đo lường theo nhiều tiêu chuẩn khác, Trung Quốc bây giờ đang trỗi dậy để trở thành quốc gia qua mặt được Mỹ trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học. Trong vài năm gần đây, Trung Quốc vượt qua Hoa Kỳ về những công trình nghiên cứu được đánh giá là có giá trị cao, và có những ứng dụng tốt trên toàn thế giới. Trung Quốc hiện nay có nhiều ứng viên làm dự án Tiến Sĩ về khoa học và công nghiệp hơn cả Hoa Kỳ. Ngay cả khi chưa có những rắc rối do ông Trump gây ra, Trung Quốc từng lập ra kế hoạch vào cuối thập niên này, họ sẽ cung cấp tất cả chi phí cho những công trình nghiên cứu khoa học. Ông Trump từng lớn tiếng rêu rao khẩu hiệu: “America First” “Nước Mỹ trước nhất”, song lối thực hiện chính sách của ông sẽ khiến cho nước Mỹ may lắm cũng chỉ đứng hàng thứ hai mà thôi.
Nếu ngày nay chúng ta đạt được những thành tích lịch sử trong việc chữa trị những bệnh chết người, chẳng hạn như bệnh do virus HIV gây ra, bệnh về tim mạch, và bệnh ung thư máu, tất cả là nhờ có những cuộc đầu vô cùng lớn lao trong lịch sử dành cho cho các công trình nghiên cứu. Nếu không có những số tiền đầu tư lớn như vậy, có lẽ cho đến nay vẫn còn có nhiều người phải chết, với tỷ lệ không lường được do các chứng bệnh kể trên. Việc cắt giảm nguồn vốn đầu tư cho khoa học của chính phủ Mỹ có nghĩa là từ nay sẽ còn có rất nhiều người phải chết vì những chứng bệnh chúng ta chưa có cách chữa trị, như bệnh Parkinson’s, bệnh ung thư tụy tạng, bệnh lú lẫn và nhiều bệnh khác nữa. Kinh tế gia Alex Tabarrok miêu tả những người phải chết vì những căn bệnh chưa tìm ra được thuốc chữa là những người “bị chôn vùi trong những nấm mộ vô hình.”. Khi chúng ta dùng một loại thuốc mới, chúng ta dễ bị những hậu quả phụ của nó, và cảm nhận ngay được phản ứng này, nó khó chịu vô cùng. Tương tự như vậy, chúng ta cảm thấy tức tối, và chán nản tuyệt vọng khi thấy mình bị bệnh mà không tìm được thuốc chữa trị.
Hành động của chính quyền Trump hiện nay cũng còn có nghĩa là những người đang được chữa trị bằng loại thuốc mới sẽ không còn được tiếp tục chữa trị nữa, và sớm muộn gì thì họ cũng sẽ bị chôn vùi trong các nấm mồ cụ thể rõ ràng. Chính quyền ông Trump cũng phá bỏ hoàn toàn chương trình chữa bệnh khẩn cấp cho những người bị bệnh AIDS, tên của chương trình này là The President’s Emergency Plan for AIDS Relief, còn được gọi bằng tên tắt của nó là PEPFAR, cứu được nhiều sinh mạng, nổi tiếng khắp thế giới. Giữa lúc bệnh cúm đang hoành hành, cơ quan FDA ra lệnh hủy bỏ những cuộc họp của những chuyên gia thảo luận về việc làm cách nào để cập nhật loại thuốc chủng ngừa sẽ dùng trong mùa thu sắp tới. Trong lúc bệnh cúm gia cầm, hay cúm gà đang bộc phát, mầm bệnh đang lây lan khá mạnh ở nhiều nông trại, đe dọa sẽ lây sang con người, chúng ta thấy nước Mỹ đang đối phó với bệnh cúm gia cầm một cách thiếu sót, đáng chê trách.
Trong lúc đó việc chủng ngừa cho trẻ em tiếp tục suy giảm trong khi bệnh sởi lại vừa mới bùng phát lan rộng trên chín tiểu bang. Đã có hai người chết vì bệnh sởi: Một em bé ở Texas, và một người đàn ông ở New Mexico. Điều này nhắc nhở cho chúng ta biết đây là ca tử vong vì bệnh sởi hiếm hoi xảy ra từ hơn mười năm nay. Nó cũng nhắc nhở cho chúng ta biết người đứng đầu ngành y tế trong chính quyền hiện nay là Robert Kennedy Jr, một nhân vật có quan niệm hoài nghi về việc dùng thuốc chủng, cũng như hiện nay vẫn còn nhiều phụ huynh ngần ngại, hay trễ nải trong việc đưa con em đi chủng ngừa. Ông Kennedy này còn cổ vũ cho việc dùng dầu cá lấy từ gan con cá cod để ngừa bệnh.
Ngày xưa, ông khoa trưởng Vannevar Bush từng nói rằng: “Khoa học tự nó không cung cấp cho chúng ta loại thuốc để chữa bách bệnh. Nó chỉ đạt được kết quả hữu hiệu cho sự an sinh của quốc gia khi chúng ta cùng nhau làm việc chung trong tinh thần đồng đội. Nhưng tiếc nay, ngày nay chính quyền của ông Trump lại tỏ ra không muốn tham gia vào công tác này.”
Nguyễn Minh Tâm dịch theo THE NEW YORKER ngày 17/3/2025
